Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Sábıt Orazbaevpen suhbat.
– «Jasy úlken aǵalarym men apalarym túgili, qaljyńym jarasqan qatarlastarymnyń bári ómirden ozdy. Solardyń izdeýshisi, suraýshysy bolsyn dep, Alla taǵala meni solardyń sońyna ádeıi qaldyrǵan shyǵar» degen edińiz birde?
– Qarap otyrsam, bizge qaraǵanda áldeqaıda talantty tulǵalar qazir umytylyp bara jatyr. Quddy ondaı adamdar ómir súrmegendeı dúnıe miz baqpaıdy, izdeýshisi-suraýshysy joq sol asyldar esime túskende janymdy qoıarǵa jer tappaı ketemin. Mysaly, Farıda Sháripova men Ydyrys Noǵaıbaevty alaıyq. Ekeýiniń oınamaǵan róli, almaǵan ataǵy joq, eńbekqorlyǵynyń arqasynda bir talant armandaıtyn dańqtyń bárin ıelendi, daqpyrty alysqa tarady, úlgili otbasy boldy. Máskeý de, Qazaqstan da ekeýin jaqsy kórdi. Endi mine, keshegi jarqyldaǵan ómirden jarty súıem belgi joq, pulsyz jaratyp, qunsyz alatyn ajal kelip qanjyǵasyna bókterip áketkeli ekeýiniń esimi kómeski tartty. Qatar kelgen ekeýiniń 80, 85 jyldyq mereıtoılaryn teatr shama-sharqynsha atap ótti. «Átteń» deısiń. Qarapaıym adamdarda talantty adamdardyń taǵdyryn túsinýge, qabyldaýǵa úırenetin mádenıet qalyptasýy kerek. Júzdi, myńdy jaryp shyqqan tabıǵı talanttar shoǵyry bizde sonshama kóp te emes qoı, árqaısysynyń ádil baǵasyn berip, olar týraly jıi-jıi aıtyp, dáriptep otyrsaq, sonda ǵana olar shoqtana túsedi, urpaq ta olardy umytpaıdy.
– Ájeptáýir belgili adamdardyń aıtysyn, arazdyǵyn kórgende, búgingi qoǵamda parasatty pikir talastyrý, deni saý kózqaras qaıshylyǵy da qalmaı bara ma deısiń. Buryn da boldy ǵoı, jaqsylardyń arasyndaǵy jaǵa jyrtysý qalaı sheshimin tabatyn edi?
– Bul ózi sonshama usaq másele bola tura, ulttyq máseleden bir mysqal da kem emes nazar aýdarýǵa turarlyq jaǵdaı. Bir nárseni aıtaıyn, akterler uzaq ýaqyt arazdasyp júre almaıdy. О́ıtkeni olarǵa báribir bir spektaklde bas qosýǵa týra keledi. Buryshty bir aınalyp kelse boldy, bir-biriniń arqasynan qaǵyp qaıtyp keledi. Teatr akterleriniń ishinde minezdisi Nurmuhan aǵam edi. Ádiletsizdikti kórip qalsa, boıyna kúsh quıyla ketetin. Qalken Ádilshinov degen óte bir ádil aǵamyz boldy. Basshylarǵa qasqaıyp qarap turyp: «Áı, demalys úıine jyl saıyn ózderiń bara bergenshe, biz sekildi kedeı-kepshikke de bir ýaq qarassańdar qaıtedi?» dep oqty kózin dırektor, partorg, profkomǵa jaǵalata qadap, teatrdaǵy keı keleńsizdikterdi shymbaıyna batyryp aıtyp jatatyn. Biraq kórineý kózge ádiletsizdik kórse kúıip ketip, onysyn oılanyp jatpastan ońdyrmaı aıtyp salatyn Nurmuhan Jantórınniń de, Gúlzıpa Syzdyqovanyń da taǵdyry ońbady. Betiń bar, júziń bar demeı, tilip turyp aıtatyn tik minezi bolmaǵanda Nurmuhan aǵam KSRO halyq ártistigin de, KSRO memlekettik syılyǵyn da qatarynyń aldy bolyp alyp ketetinderdiń bireýi edi. Osyndaıda eske túsedi, Nurmuhan aǵanyń shashtarazdyq óneri bar edi. Sábıt Muqanov shashyn tek qana Nurmuhanǵa aldyratyn. Ol zamanda ataqty Ortalyq Komıtet beredi, ol úshin teatrdan minezdeme suralady. Al teatrdyń Nurmuhanǵa kelgende minezdemeni minsiz etip jazyp bermesi belgili. Keıde oılaımyn, «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys, Máskeýdiń ózine tikeleı sózi ótetin Sábeń Nurmuhannyń namysyn jyrtyp, nege kómektespedi eken?» dep. Sóıtken Nurmuhan aǵa sol minezdiń kesirinen teatrdan úsh ret shyǵyp, úsh ret qaıta keldi. Ázekeń ekeýi sonsha tartysty, nátıjesi ne boldy: boıyndaǵy talanty burq-sarq etip qaınap turǵan shaǵynda Nurmuhannyń taýy shaǵyldy, qazaq óneri zardap shekti. Aınalyp kelgende, talanttyń sory minezden bolady eken.
– «Teatrda eti tiri, pysyq, ótkir bolmasań, jep qoıady, taptap ketedi» deıtin sóz ras pa?
– Belgili bir mólsherde ras sóz. Akterlik mamandyq eshkimdi aıamaıtyn asa qatal mamandyq. Sál jýas bolsań, joldan shyǵasyń. Esinep, aýzyńdy ashyp júrseń, qatardan qalýyń op-ońaı. Ynjyqtyǵyńdy kórse, rejısser túgili, qatarlas áriptesterdiń ózi mazaqtap, yǵyryńdy shyǵarady. Kóp biletin, kóp oqyǵan ártistiń bási bólek. Baıaǵyda Jumabaı Medetbaev alǵash Qaraqalpaqstan teatrynan bizge aýysyp kelgende, kóp shetqaqpaılyq kórdi. Jumabaıdyń akterler otyratyn bólmege «Assa-alaý-maǵa-leı-kým!» dep daýysyn sozyńqyrap, ándete amandasyp kiretin ádeti bar edi. Bireý bas ızegen bolady, bireý úndemeıdi, bireý tipti kórmegen keıip tanytady. Sonda Jumabaı ózine-ózi: «Ýa-a-ǵaleı-kýma-a-as-salam» dep shyǵyp ketetin. Osyndaı tapqyrlyq ta akterdiń ortadaǵy ornyn belgilep beredi. Al endi qýlyq, jylpostyq degenińiz teatrda júrmeıdi. Mundaı akterge ról berilse, boldy, onyń kim ekenin aýzynan shyqqan alǵashqy sóıleminiń ózi-aq aıǵaqtap beretin. Biz, akterler, bárimiz kermede turǵan attar sııaqtymyz. Top jarýdy ǵana oılap turamyz. Báıgege qosylǵaly turyp, sál ǵana bosańdyq tanyttyń ba, óz úkimimdi ózim shyǵardym dep esepteı bergeısiń.
– Sizdińshe teatrdy kim basqarǵan durys: ákimshi me, rejısser me, akter me? Qaısysy basqarsa, teatr utady?
– Júzge qadam basqan ákem teatrdyń tarıhynda Ázirbaıjan Mámbetovteı basqarǵan basshy neken-saıaq desem, úlken-kishiden talas týdyra qoıatyn eshkim tabyla qoımas. Baıaǵyda sol Ázekeń alǵash Máskeýden oqý bitirip kelip, bizdiń sahnamyzda «Blýdnyı syn» degen tyrnaqaldy spektaklin qoıǵanda, erekshe qoltańbasyn baıqaǵan jurt: «jaqsy eken, jaqsy eken» deskenimen, «qap-aı, qazaqsha bilmeıtin jigit eken, qazaq teatryna qalaı spektakl qoımaqshy» dep sol sózinen taıqyp shyqqan. Sonda S.Qojamqulov aıǵaıdy salypty: «Qazaqsha bilmeıdi dep nege sonsha sógesińder? Aınalaıyndar-aý, qazaqsha bilmek túgili úırengisi de kelmeıtin orystar basqarǵanda da úndemep edińder ǵoı. Bir aýyz sóz aıtýǵa jaramap edińder, jańadan kelgen jas balanyń túgin qaldyrmaı talap jatyrsyńdar. Bilmese, úıretemiz». Ázekeńniń birden-bir qoldaýshysy bolǵan Seraǵań ózi bas bolyp, rasynda da kóp kómektesti. Ázekeńniń akterlermen jumys isteı biletin qasıetin, pesa tanýdaǵy, dramatýrg tańdaýdaǵy bıik óresi, jalpy ónerge kelgende dúnıeni umytyp izdenetinin, jaryqqa shyǵarǵansha ózin de, ózgeni de aıaýsyz qınaıtynyn kózim kórip jáne sonyń nátıjesiniń qandaı bolǵanyna kýá bolǵan soń shyǵar, jalpy teatrdy rejısser basqarýy kerek dep topshylaımyn. Mynaý jańadan basshy bolyp kelip jatqan Ashat Maemırov degen jigit te rejısser. Qalyń qazaq mekendegen aýylda týyp, shetelde bilim alǵan basshymyzǵa ishimniń jylyǵany bar. Teatrǵa basshy bolyp kelisimen bıyl 100-ge tolǵan H.Bókeevanyń arýaǵyn syılap ártisterdiń bir tobyn onyń týǵan jeri Batys Qazaqstan oblysyna bas- tap bardy. 70-ke kelip jatqan marqum Á.Boranbaevtyń mereıtoıyna baılanysty birneshe spektakldi alyp akter týyp-ósken Arqalyqqa, sonaý Aqtóbege gastrol uıymdastyryp, arýaqtarǵa taǵzym etip, jerlesterin qýantty. Gastrolge attanar aldynda búkil teatr ujymymen Keńsaıdaǵy zıratqa baryp, o dúnıelik bolǵandardyń rýhyna quran baǵyshtatyp, as bergizdi. Muny men Ashattyń bilgendigi dep esepteımin.
– Teatrdyń «Kórermender agenttigi» degen bólimi spektakl tamashalaýǵa kelgen kórermenderge kún saıyn saýalnama júrgizip «siz teatrǵa ne úshin kelesiz?», «qandaı akterdi kórgińiz keledi?» degen suraq qoıyp, sol jaýaptardyń nátıjesi boıynsha shyǵarylǵan qorytyndyny aıdyń sońynda qabyrǵadaǵy taqtaǵa ilip qoıady. Baıqaǵanym, sol tizimdegi Áýezov teatrynyń 85 akteriniń kóshin birinshi Azamat Satybaldy bastaıdy da, ekinshi orynda KSRO halyq ártisi Asanáli Áshimov, úshinshi Quman Tastanbekov, tórtinshi Bekjan Turys bolyp jalǵasyp kete beredi. Sonda qalaı bolǵany, kórermen teatrǵa spektakl úshin emes, pesa úshin emes, jeke akterdi kórý úshin kele me?
– Bul dástúr atam zamannan beri bar. Bilýimshe, Azamat qazir de kósh bastaıtyn bolýy kerek. О́ıtkeni bizdiń teatrymyzdaǵy basty rólderdiń kóbi Azamattyń enshisinde. Daýys ta bar, túr de bar, turpat ta kelisti. Biraq báribir Moldabekovteı emes. A.Satybaldynyń kórermenge súıikti bolýynyń úlken sebebi, kınoǵa kóp túsetin teatr akteri tez tanymal bolady. Asanáli de kınoǵa jastaı tústi, ataǵy da jyldam dúrkiredi. Sosyn kórermen tarapynan «al teatrdaǵy róli qandaı eken?» degen áýestik bolýy múmkin. Shyntýaıtynda, kezinde kórermen teatrǵa tek Farıdany kórý úshin keletin. «Osyny jolatpa dep edim, tilimdi almadyń» dep Sábıra apam Mámbetovke keıip, kúıip-pisip otyrǵanyn kórdik. Sonda Ázekeńniń kúlip: «Báseke, jarys – ómir ǵoı, Sábıra. Sen osy teatrdyń anasy emessiń be, kishkene keń bolsańshy. Sen de kem emessiń, ózińnen asyp túsip jatsa, teatrdyń abyroıy artty dep qýanbaısyń ba qaıta» degeni esimde. Sábıra apamnyń ókpeleıtin de jóni bar edi. Farıdanyń juldyzy teatrǵa kelisimen birden jandy, geroınıalardyń bárin keremet oınap shyqty. Al Farıdaǵa deıin Sábıra apamnyń tuspa-tus seriktesi Stalındik syılyqty ıelengen Rahııa Qoıshybaeva apamyz boldy. Tamaǵynda biliner-bilinbes azdaǵan qyryl aralas ádemi daýysy bar eshkimge uqsamaıtyn ǵajap aktrısa edi. Ekeýi de Abaıdyń anasynyń rólin oınady. Qudaıshylyǵyn aıtý kerek, Sábıra apam onyń da tasasynda ekinshi planda boldy. Sondyqtan kórermen teatrǵa jeke akter úshin keledi dep ókpelemeý kerek, qaıta sol akter arqyly teatrmen tanysady, spektaklden lázzat alady, jalpy ónerge degen qurmeti oıanady.
– Sizdiń Hadısha Bókeeva týraly áńgimelerińizdi kúlmeı otyryp tyńdamaý múmkin emes, oqyrmanymyzǵa da qyzyq bolar, bir parasyn baıandap berseńiz...
– Bekzat bolmysty Hadısha apamdy qudaı taǵala o basta bólek etip jaratqan ǵoı. Ol kisi qashan kórseń de daýysqa arnalǵan jattyǵý jasap júretin. О́zi teatrda júr me, qonaqta otyr ma, áldeqandaı laýazymdy tulǵanyń qabyldaýynda ma, oǵan báribir bolatyn, ýaqyty kelse boldy, tamaǵyn kenep-kenep jiberip, keńirdegin sozyp «mı-mı-mı-mı», «a-a-a-a-a», «o-o-o-o-o» dep neshe túrli dybystardy quıqyljytyp, jattyǵýyn jasaı beretin.
Shyǵys Qazaqstan oblysyna gastrolge birge baryp, kóresini osy Hadısha apamnan kórgem. Jaryqtyq jylan shaǵyp alatyndaı ómiri tórge otyrmaıtyn. Týra esiktiń kózine baryp syǵyraıyp otyryp alady. «Apaı, qyzyq ekensiz ǵoı, tórge sonda myna boqmuryndar otyra ma? Shyqsańyzshy» deseń, «joq, joq, osy jerde otyra beremin. Tórde otyratyndaı meniń áli eńbegim sińgen joq», deıdi. О́zi KSRO halyq ártisi. «Elge kelip otyrsyz. Qurmetin qabyl almasańyz, bular renjıdi. Ataǵyńyz jer jarady, jasyńyz da úlken» deseń, «Qoıshy, Sábıtjan, sol jerge otyrmaı-aq qoıaıynshy. Tórge shyqtyń, bitti, bári jabylyp ótirik maqtaýdy bastaıdy. Ishti keptiretin sol ótirikterden ózim uıalyp ketemin, kirerge tesik tappaı qınalamyn, meni ondaı azapqa salmańdarshy» deıtin jalynǵandaı bolyp.
Qyzyq boldy. 1980 jyldardyń basynda Lenıngradta oqyǵan, mádenıet kórgen aqsúıek apam teatrda birinshi bolyp «Zaporojes» kóligin satyp aldy. Ol kisiniń júrgizýshiligi jaıly hıkaıa óz aldyna bólek áńgime. Sonymen «Zaporojesin» minip zyryldap teatrǵa keldi. Ne túlen túrtkenin bilmeımin, qarap turmaı, Mámbetov Hadısha apaıǵa tıissin. «Áı, kúıeýiń ekeýiń de halyq ártisisińder. Mynaýyń ne, qanden ıtke minip alǵandaı qaltań-qaltań etkizip...» «О́zime jarap tur. Jumysqa kelem, dachaǵa baramyn, sharýamnyń bárin osy tyndyryp beredi. Al óziń mashına aıdaı alasyń ba?» dep edi, Ázekeń: «árıne, bilemin, ákel kiltti, kórseteıin», dedi. Mashınany turaqqa ákep qoıǵan soń dóńgelegin túzýlep qoıady emes pe, al Hadısha apaı burylǵan kúıi qalaı keldi, kólikti solaı qoıa salǵan. Ázekeń kólikti otaldyryp, gazdy basyp jibergeni sol edi, «Zaporojes» atqan oqtaı zý etip teatrdyń aldynan ótip, sonaý órde turǵan qaıyńǵa tumsyqpen baryp tireldi. Qas pen kózdiń arasynda ózi shúıkedeı ǵana mashınanyń aldyńǵy jaǵy myj-myj boldy da qaldy. Aınalaıyn, Hadısha apam-aı, zaty asyl mańǵaz adam edi ǵoı, qabaǵyn bolar-bolmas sál ǵana shytyp qalǵanymen, renjigen joq. Bar aıtqany: «jalpy, er adam biletin nársesin bilemin deýi kerek, bilmeıtinin bilmeımin deýi kerek. Tumsyqty tyqpaıtyn jerge tyqqandy qoıý kerek» dedi. «Mashına alamyn» dep daıyndalyp, aqshasyn jınap júrgen Ázekeńniń qorqyp qalǵany sonsha, kólik satyp almaq túgili, sodan keıin mashınanyń mańaıynan júrmeıtin boldy.
– Siz «ekonomıkalyq táýelsizdikke» erterek qol jetkizgen teatrdaǵy sanaýly akterdiń birisiz. Talantty adamdar, ádette, tirshilikke epsiz keletin edi, bıznes tilin qalaı meńgerip júrsiz?
– Kúrmeýge kelmeıtin qysqa jip adamdy oılandyrmaı qoımaıdy. Anaý Fýdzııama taýyna tabynyp, eń «mını-mını» araldardy mekendep, bizdiń bir oblysymyzdaı jerdiń aýqymyna áreń syıyp, jan baǵyp otyrǵan japon jurty jetiskennen baı memleketke aınaldy ma? Ulttyń basyna túsken náýbet, jan-jaqtaǵy basqynshylardyń ozbyrlyǵy, muqtajdyq japon halqyn eńbekqor bolýǵa, zań syılaýǵa, tártipke qul bolýǵa, bilimdi bolýǵa májbúrledi. Bul keń aýqymdaǵy másele ǵoı, al meniń jaǵdaıymda tap osyndaı amalsyzdyq, jalańaıaqtyq erterek es jıyp, tirshilikke beıim bolýǵa úıretti. Ákem erte qaıtys boldy, jesir áıeldiń balasy Almatyǵa oqý izdep kelgenime qaramaı, kóp uzamaı anamdy da qolyma kóshirip aldym emes pe? Jigit kúnimde eki qolym kúrekteı, qos jaýyrynym qaqpaqtaı, qaýqarly edim. «Qara jumys, taza jumys» dep talǵap jatpastan, tabylǵan jumystyń bárin de tastamaı istedim. Qadyr aqynnyń aıtatyny bar: «Eń jaman jumystyń ózi jumyssyzdyqtan jaqsy» dep. Zadynda solaı ǵoı. Vokzalda maıkalaryn basyna baılap alyp, burq-burq etkizip sement túsirgen jigitterdiń janynda da birtalaı júrdim. Kıim de tiktim. Sóıtip júrgende osy TIýZ-dyń aldynda bir top jigittermen qaýqyldasyp turǵanymyzda, Kavkazǵa, eline ketip bara jatqan Adelgereı degen balkar jigiti janymyzǵa kelip, bizge búkil jabdyǵy bar qymbat fotoapparatty kórsetip «satamyn, alasyńdar ma?», dedi. Jigitter kóz qyryn da salmady, al men saýdalasa kelip, baǵasyna kelisip alatyn boldym. «FED»-ti alǵannan keıin sýretke túsirýmen shyndap shuǵyldanýǵa den qoıdym. Biraq kimge satamyn? Asanáli men Raıymbekti túsirsem, olar maǵan kók tıyn da tólemeıdi. Ne istemek kerek? Birde Fýrmanov kóshesimen tómen quldılap bara jatsam, bir jer úıdiń aýlasynda qalaı bolsa solaı kesilgen aǵash taý bolyp úıilip jatyr eken. Úıdiń esigin qaǵyp: «Aǵa, myna aǵashtaryńyzdy jaryp, qorańyzǵa kirgizip, rettep, jınap bereıin» dedim. Qojaıyn birden kelisti. Eki kún otyryp otyndy butap, kirpish sııaqty qalap berip edim, áıeli Shárıpa apa qýanyp, sol kúnnen bastap meni balasyndaı kórdi. Balalar baqshasynyń meńgerýshisi bolyp isteıtin Shárıpa apamnyń arqasynda meniń fotograftyq ónerim jandanyp júre beredi. Ol kisi maǵan tórt balabaqsha taýyp berdi. 1-kýrstyń stýdenti úshin bul adam senbeıtin tabys kózi edi. Apam ekeýmiz kómeski ǵana sáýle túsetin syzdy jertólede turýshy edik, sóıtip meniń tabysymnyń arqasynda jerdiń betine shyqtyq.
– Bılikke kózqarasyńyzdyń qandaı ekenin bilmeımiz, biraq ákimderdiń, bıliktegi joǵary shendilerdiń birazynyń sizdi jaqsy kóretinin bilemiz. Qalaı oılaısyz, Prezıdenttiń dosy bolǵanyńyz úshin emes pe?
– Nursultanmen jyly qarym-qatynasymyzdyń úzilmeı kele jatqanyna, buıyrsa, mine, qyryq jyl boldy. Ol «Nazarbaev» degen prezıdent, men «Orazbaev» deıtin belgili akter bolmaı turǵan kezimizden bastalǵan dostyǵymyz osy ýaqytqa deıin jalǵasyn taýyp kelse, ol Nurekeńniń ónerdi alabóten qadirleıtin qasıetinen bolar. О́zim de elge qyzmet etý úshin atqa mingen azamattardyń bárine «aman bol, abyroıly bol» dep tilek qosyp otyratyn adammyn. Birde Astanada úlken jıyn ótetin bolyp, shaqyrylǵan qonaqtar sap túzep turmyz. Birinshi qatarda kileń oblys ákimderi tizilgen, bir qanatynda – biz. Nurekeń ádettegideı jaǵalata qol berip amandasyp kele jatty da, Qajymurat Naǵymanov degen ákimniń tusyna kelip, qolyn soza bergende: «Nureke, eń jaqsy ákim myna Naǵymanov» dep sonaý jerde turyp aıǵaılap jiberdim. «Nesimen jaqsy bul?» dep Prezıdent maǵan jalt qarady. «Jezqazǵanda ákim bolyp turǵanda úsh ret teatr festıvalin ótkizdi. Birde-bir ákim olaı jasaǵan emes. О́nerdi qadirleıtin azamat eken», dedim. «Ras pa?» dep Prezıdent ózinen surady. «Ras», dedi ol. Qajymuratqa yqylastana qaraǵan Prezıdent: «Jaraısyń, eger seni Áýezov teatrynyń ártisi maqtap jatsa, jaman ákim bolmaǵanyń», dep arqasynan qaqty. «Sen qoryqpaısyń, eı, Sábıt» dedi janymda turǵan aqyn N.Orazalın. «Atam zamannan aralasqan adamym, nesine qaımyǵamyn?» dedim. Bul jaǵdaıdyń bárin ákimder kirpik qaqpaı baqylap tur. Biraq bireý týraly aıryqsha maqtaý aıtqannyń da artynda salmaǵy bolady eken. Álgi jerde ózim týǵan ońtústiktiń ákimderi renish bildirdi. Birin asqaqtatyp, birin alasartyp alamyn dep oılamap edim. Biraq sol bir aýmaly-tókpeli qıyn ýaqytta ónerdiń quty qashyp, ártisterdiń eńsesi túsip júrgen kezinde búkil respýblıka teatrlaryn shaqyryp, el-jurtyna óner merekesin jasap bergen erligine rıza bolǵanymyzdy biz, óner adamdary ǵana emes, Prezıdent te bilsinshi degenim ras edi.
– Nursultan Ábishulymen tanystyǵyńyz qalaı bastalǵan edi?
– Belgili partııa jáne qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarov degen aǵamyz ótken dúnıeden. Sol kisiniń kómekshisi Shanshar degen baýyrymyz: «Sábe, búgin úıge ózim úshin óte qadirli bir azamatty qonaq bolýǵa shaqyryp edim, sen de ishinde bol, ánińdi aıtyp, óleńińdi oqyp, alystan kelgen meımanǵa birge qurmet kórseteıik» dep qolqa saldy. Aıtylǵan ýaqytta barsam, dastarqan basynda kelbeti kelisti jigit otyr. «Tanysyp qoı, M.Áýezov teatrynyń akteri Sábıt Orazbaev» dep tanystyra bastaǵany sol edi, álgi beıtanys jigit: «Men Sábıt aǵamyzdy tanımyn ǵoı. Teledıdardan bul kisi júrgizetin «Halyq qazynasy» habaryn úzbeı kóremin» degeni sol edi, «tanımyn» degenine ishim jylyp, ózimdi demde ataqty adamdaı sezinip, dúrdeı bop shyǵa keldim. Nursultannyń Temirtaý qalasynan Almatyǵa Joǵary partııa mektebiniń úsh aılyq kýrsyna oqýǵa kelgen beti eken. Sózge usta, sheshen, ótkir jigit ekeni kórinip tur. Túnimen án aıtyldy, termeletip, jyr tóktik. Nursultan qolqalap «Tóle bıdiń tolǵaýyn» qos-qosynan qaıyra aıtqyzdy. Almatydan attanyp bara jatyp temirtaýlyq jańa tanysym keler jazǵa qonaqqa shaqyryp ketti. Sáti túsip, keler jyly men ony Temirtaýǵa izdep bardym. Áli esimde, alǵash dastarqan basyna jaıǵasyp otyrǵanymyz sol edi, Sara sap-sary etip qýyrylǵan kartoptyń ıisin burqyratyp aldymyzǵa ákep qoıdy. Qazynanyń eki bólmeli páterinde maǵan tańsyq kóringeni magnıtofon boldy. Mundaıdy biz áli kórmegenbiz. Nursultan kún qapyryq, aptap ystyq bolǵan soń kóldiń arǵy betindegi saıajaıda demalyp qaıtýǵa usynys bildirdi. Meniń kelý qurmetime keshke bir top joldastaryn qonaqqa shaqyrdy. Kólde kútip turǵan motorly qaıyqqa bizben birge eskekshi jolserik te otyrǵan edi. Uzaqtaý jerge júzip barǵannan keıin aıaq asty aspandy torlaı qalǵan bult qas pen kózdiń arasynda qap-qara bolyp qoıýlanyp, nóser jańbyr tópelep quıyp bersin. Kóldiń beti alaı-dúleı bolyp, bir daýyl bastaldy da ketti. Jańa ǵana jarqyrap turǵan kúnnen nyshan da joq, Nursultan ekeýmiz sasyp qaldyq. «Júze bilesiń be?» dedi. «Bilemin». «Onda sheshineıik!» Sóıtkenshe bolǵan joq jańbyr men qatty jelden eskekshimiz qaıyqtan aýdarylyp ketti. Sonda kórdim, kóz aldynda sýǵa batqan eskekshini qutqarýǵa Nurekeń sý astyna súńgip ketti de, álgini sýyryp aldy.
– Mysaly, 80 jyldyq mereıtoıyńyzdyń qarsańynda qabyldaǵanda, siz dombyramen shalqyp otyryp án saldyńyz, Nursultan Ábishuly jaıdary júzben súısinip otyryp tyńdady. «Kıimniń jańasy, dostyń eskisi jaqsy», eski dosyńyzben kezdeskende ne týraly áńgimelesesizder?
– Ár kezdeskende birge kelgen qaıratkerlerge qaraǵanda Nurekeńniń meniń jaǵdaıymdy kóbirek surap, janymda artyǵyraq bógelip qalatynyn baıqaımyn. «Jaǵdaı qalaı?», deıdi, «Jaǵdaıym jaqsy ǵoı, biraq sizdiń jaǵdaıyńyzdaı qaıdan bolsyn», deımin. Máz bolyp kúledi. Meni kórse boldy, Nurekeńniń ózi de ázildegisi kelip turady. О́zim de jaıshylyqta bir ıyǵymdy ázilge berip turatyn adammyn, ol kisi «qalaısyń?» degennen-aq jas kúnimizden saqtalǵan kirshiksiz kóńildiń áserinen be, kómeıime búlkildep kelip qalǵan biratarymdy irikpeı aıtyp qalamyn. «Oı, qalaı derińiz bar ma? «Kóbelektiń kárisi joq, káriliktiń dárisi joq. Káriliktiń dárisi myna sizben kezdesý» dedim. Bári dý kúldi. Ondaıda muzdaı saraıdyń siresken salqyn qabyrǵalary áp-sátte jylyp, ózgelerdiń de boıyn qýanysh kernep, ádemi bir ráýish ornaıdy. Elbasynyń ónerimdi qurmettep, jaqyn tutqany bolar, qyzdary Darıǵa men Dınarany uzatyp, qazaqy dástúrmen qutty oryndaryna qondyratyn kezde aldyna salyp alyp barǵan qudalarynyń ishine Ábish Kekilbaev ekeýmizdi qosqany bar. Tańdaıyna Táńir túkirgen, jón-jobany jaqsy biletin Ábekeń ekeýmiz birimiz áńgimemen, birimiz ánmen qudalyqty qyzdyryp, týystyq qatynas bastalatyn mańyzdy qadamdy qolpashtap qaıtqanymyz esimde.
– «Prezıdentpen kezdeskende eldiń jaǵdaıyn aıtpaıdy, óz jaǵdaıyn aıtyp, upaıyn túgendep shyǵady» dep qarapaıym jurt zııaly qaýymǵa ókpe artyp jatady. Prezıdentten ózińiz úshin bir nárse surap kórdińiz be?
– Men ózimde barǵa óz eńbegimmen, mańdaı terimmen jetken adammyn. «Adamǵa sengenniń eki kózi shyǵady, Allaǵa sengenniń eki búıiri shyǵady». Qudaısyz qýraı da synbaıtyn tirshilikte óz aqylyń men eńbegińe súıengennen abzaly joq. Jalpy sol suǵanaqtyq tanytpaı, eshnárse suramaǵanymnan da dostyǵymyz osylaı uzaqqa sozylǵan bolar dep oılaımyn. Biraq Prezıdenttiń búkil áreketin, saıasatyn qalt jibermeı baqylap otyramyn. Táýelsizdikke qolymyz jetken 28 jyldyń ishinde adamnyń qııalyna syımaıtyn qyrýar sharýalar atqaryldy. Atqarǵan jumysyn paıyzǵa shaǵyp, qaǵazben dáleldemeseń de, kórer kózge kórinip tur. «Bular qaı jerge barar deısiń, erteń-aq ózderi eńbektep aldymyzǵa qaıta keledi» dep mysyqtileýmen otyrǵandardy mazaq etkendeı Astanany Arqaǵa kóshirýiniń ózi derbes saıasatker retinde qabyldaǵan oń sheshimi, basqa kórsetken aıbary boldy. Birde-bir qazaq balasyn mańaıyna jaqyndatpaǵan shekarany halyqaralyq normalarǵa saı zańdastyryp, shegendedi. Buǵan deıin ortalyq shekarashylardy tek orys ultynan daıyndaǵan eken, demek quramynda bodan bolyp otyrsaq ta, shekara máselesine kelgende olar bizge senbegen. Eń bastysy, ol ónerdi jaqsy kóredi. 1993 jyly alǵash M.Áýezov teatryna kelip «Abylaıhannyń aqyrǵy kúnderin» tamashalap, áserimen bólisti. Tarıhty bir adamdaı jaqsy biletinin baıqatyp, ózgertýge tıis jerlerin aıtyp, syn-eskertpesin jasady. Kezdesý sońynda «ıá, ne ótinishteriń bar?» degende, dırektordyń ótinishimen baspanasyz júrgen jastar úshin úı suraýǵa týra keldi. «Ol úshin ne isteý kerek?» dedi. «100 myń dollar berińiz» dedim. «Joq! Ondaı aqsha joq!» dep janyndaǵy Sarybaı Qalmyrzaev marqum estigen boıy shar etip, shorshyp tústi. «50 myń» beremiz» dedi sol kezdegi Úkimet basshysy. «Túıe surasań, bıe beredi» degendeı, bergi jaqtaǵy oryndaýshylar kóp uzamaı teatrǵa 50 myń dollar aýdaryp, 20-dan artyq jas akter úı alǵan edi.
– Shynynda da, alpys jylǵa jýyq elimizdiń eń bas teatrynyń sahnasyna shyqtyńyz, nebir sulýlardy qushtyńyz, jaqsy men jaısańnyń bárimen bir týǵan baýyrdaı boldyńyz, eń joǵarǵy ataqtyń bárin ıelendińiz, skrıpkashy Aısha bastaǵan nemerelerińiz jas ta bolsa jetistikterimen qýantyp keledi, Almatynyń eń jaqsy aýdandarynan qonys taptyńyz, «eń myqtymyn» deıtin qazaqtyń qoly jete bermeıtin sý jańa Leksýs deıtin arǵymaqqa aıaq artyp jatqanyńyzda syrtyńyzdan qarap turǵan adam qyzyǵady, aıtyńyzshy, armanyńyz joq shyǵar.
– Birde aralasatyn adamdardyń biri tap osy saýaldy sen sekildi atap-atap turyp tótesinen qoıdy. Az-kem oılanyp turdym da, «Armanym – jaıaý júrý», dedim. Paýza. Taǵy da sol jaýabymdy qaıtalaımyn. Eń baqytty adam jaıaý júretin adam. Baramyn degen jerine barady, burylam dese burylady, toqtaımyn degen jerine toqtaıdy. Jan-jaǵyndaǵy sulýlyqqa asyqpaı, aıaldap turyp qaraı alady. Kúni burynnan kólikti qaıda qoıatynyn oılap, bas qatyrmaıdy. Mıy azat. Bul kólikti meniń ónerimdi baǵalaıtyn azamattar baǵasynyń qymbat túskenine qaramastan syıǵa tartty. Armansyz bolý degen materıaldyq máseleńniń bári sheshilip, muqtajsyz bolý ǵana emes qoı. Onda dúnıeqońyzdyqtan asa almaı qalǵanyń. Bala-shaǵasy aman, beıbitshilik zaman, bar dúnıesi túgel bolsa da, adamǵa únemi bir nárse jetispeı, áldeneni izdep kóńili orta tartyp turady. Ol qanaǵatsyzdyq boıdaǵy rýh baılyǵynyń áli de kemshin bolyp turýynan. Mólsherli ómirde ólsheýli aqylmen myna ómirdiń bar aqıqatyna jetip, kemeldikke kelemin deý múmkin emes. Áıtse de adamı qundylyqtardan aınymaı, sol shyndyq, aqıqattardy taný úshin arpalysyp tirshilik keshý adam ómiriniń maqsaty bolsa kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»